De Nutteloze Doos: Een Studie naar Wederkerige Weigering

Het was op een dinsdagavond, ergens tussen het opruimen van de afwasmachine en het besef dat ik niet meer wist waarom ik de keuken was binnengelopen, dat ik voor het eerst werkelijk begreep wat het betekent om iets te willen uitschakelen dat zichzelf weer aanzet. Mijn schoonmoeder Riet zat aan de keukentafel en keek toe. "Bij ons vroeger," zei ze, "hadden we een tv met één knop. Aan of uit. Daar deed je niet moeilijk over." Ze had, zoals altijd, gelijk en ongelijk tegelijk.

Want voor mij lag de Nutteloze Doos. En de Nutteloze Doos doet wél moeilijk.

Een Korte Fenomenologie van het Schakelmoment

Voor wie het apparaat niet kent: de Nutteloze Doos is een houten kistje met één enkele tuimelschakelaar aan de bovenzijde. Zet men de schakelaar om, dan opent zich een luikje, steekt er een klein mechanisch vingertje uit, en zet dat vingertje de schakelaar resoluut weer terug in de uitstand. Vervolgens trekt het vingertje zich terug, sluit het luikje, en heerst er opnieuw rust. De doos heeft, met andere woorden, precies één ambitie in het leven: ongemoeid gelaten worden.

Ik heb de handeling die avond zevenentwintig keer herhaald. Dit is geen schatting; ik heb geteld. Iedere keer ervoer ik dezelfde lichte hoop dat de doos déze keer iets anders zou doen, en iedere keer werd die hoop met klinische efficiëntie de grond in geboord. Er schuilt iets zuiverends in een object dat zo volledig consequent is in zijn afwijzing van de gebruiker.

Mijn zoon Bas, zeventien, verscheen in de deuropening. Hij keek een tijdje. "Papa," zei hij uiteindelijk, "gaat het wel?" Ik legde uit dat ik onderzoek deed. Hij knikte langzaam, op de manier waarop men knikt tegen iemand die men niet langer helemaal vertrouwt, en verdween weer.

De Existentiële Dimensie

Het is verleidelijk om de Nutteloze Doos af te doen als een grap. Dat zou een vergissing zijn. Wie het apparaat enige tijd bestudeert, ontwaart al snel een verfijnd commentaar op de menselijke conditie. Wij zetten dingen in gang. De wereld zet ze weer uit. Wij proberen het opnieuw. De doos vraagt niets van ons behalve dat wij ophouden iets van háár te vragen, en juist daarom kunnen wij dat niet.

Dennis, mijn collega, kwam de volgende ochtend langs en zag het ding op mijn bureau staan. Hij bekeek het van een afstand, zette de schakelaar één keer om, wachtte het vingertje af, en zei: "Dus het werkt door niet te werken." Hij liep door naar de koffieautomaat. Ik heb er de rest van de dag over nagedacht.

Riet, intussen, bleef bij haar standpunt. "In de jaren tachtig," zei ze, "hadden we een buurman die ook nergens op reageerde. Daar hebben we ook geen vijfentwintig euro voor betaald." Het is moeilijk dit volledig te weerleggen.

Constructie en Afwerking

De doos is volledig gemonteerd geleverd, in echt hout, met een afwerking die ik zonder overdrijving solide durf te noemen. Het schakelmechanisme heeft een aangename, hoorbare klik. Het vingertje beweegt met een vastberadenheid die men eerder in een Zwitsers uurwerk zou verwachten dan in een artikel uit de categorie feest- en fopartikelen. Meegeleverd zijn extra schroeven en een schroevendraaier, voor het geval men de doos wenst te demonteren — een handeling die de fabrikant kennelijk verwacht, en die in zekere zin de ultieme nutteloze daad vormt: het uit elkaar halen van een object dat al niets doet.

Technische Specificaties

Bedrijfsmodus: zelfdeactiverend, autonoom, niet-onderhandelbaar. Reactietijd vingertje: circa 0,8 seconde na schakelactivatie, ruim binnen de tolerantie die men van een weigerend object mag verwachten. Materiaal: massief hout, met houten ziel. Energievoorziening: 2x AA-batterij (afzonderlijk verkrijgbaar, in lijn met de algehele filosofie van het apparaat dat niets vanzelfsprekend is). Aantal functies: één, indien men "het ongedaan maken van de enige handeling die het apparaat toelaat" als functie wenst te tellen. Geluidsniveau: discreet. Duurzaamheid van het concept: tijdloos. Aanbevolen gebruiksduur per sessie: tot het moment van zelfinzicht.

Eindoordeel

Vijf sterren. Ik geef geen vijf sterren omdat de Nutteloze Doos nuttig is — dat is zij nadrukkelijk niet — maar omdat zij volledig levert wat zij belooft, en wel met een consistentie die ik bij weinig nuttige producten ben tegengekomen. Een vaatwasser laat het op een ongelegen moment afweten. Een telefoon belooft van alles. De Nutteloze Doos belooft niets en houdt zich daar tot in de eeuwigheid aan. In een wereld vol valse verwachtingen is dat, durf ik te stellen, een vorm van eerlijkheid die vijf sterren ruimschoots rechtvaardigt.

Bas keek vanochtend nog één keer om de hoek. "Staat hij er nog?" vroeg hij. Hij staat er nog. Uitgeschakeld, zoals hij het zelf het liefste heeft.